Wanneer mensen aan ADHD denken, zien ze vaak een kind voor zich dat niet stil kan zitten, overal tussendoor praat en al minstens drie keer van zijn stoel is opgestaan.
Maar wat als een tiener wél rustig aan tafel zit? Wat als die niet opvalt in de klas, geen grote gedragsproblemen veroorzaakt en vooral wat dromerig lijkt? Dan wordt al snel gedacht: Er zal wel niets aan de hand zijn.
Toch kan het in het hoofd van die jongere behoorlijk druk zijn.
Een tiener kan stil voor zich uit kijken en ondertussen proberen te onthouden wat de leerkracht vijf minuten geleden zei, zich afvragen waar zijn turnzak ligt, bedenken dat er morgen misschien een toets is en plots beseffen dat hij al een halve pagina heeft gelezen zonder één woord te hebben opgenomen.
Aan de buitenkant gebeurt er weinig. Aan de binnenkant wordt hard gewerkt.
Dat is een van de redenen waarom ADD bij tieners soms laat wordt opgemerkt.
Wat is ADD?
ADD is de afkorting van Attention Deficit Disorder. In het Nederlands wordt dat meestal vertaald als aandachtstekortstoornis zonder opvallende hyperactiviteit.
De term ADD wordt nog veel gebruikt door jongeren, ouders, scholen en hulpverleners. Officieel wordt ADD tegenwoordig echter niet meer als een afzonderlijke diagnose gezien. Het valt onder ADHD en wordt aangeduid als ADHD met overwegend onoplettende kenmerken.
ADHD kan zich op drie manieren presenteren:
- overwegend onoplettend;
- overwegend hyperactief en impulsief;
- gecombineerd.
Wat we in het dagelijkse taalgebruik ADD noemen, is dus de overwegend onoplettende presentatie van ADHD. Daarbij staan aandachtsproblemen, vergeetachtigheid en moeite met organiseren op de voorgrond. Hyperactiviteit en impulsiviteit zijn niet of minder zichtbaar. De precieze kenmerken verschillen bovendien van persoon tot persoon en kunnen doorheen de tijd veranderen. CDC – Symptoms of ADHD
In deze blog gebruik ik de term ADD omdat veel jongeren en ouders die herkennen. Het is wel belangrijk om te weten dat een onderzoeker of arts tegenwoordig meestal spreekt over ADHD met overwegend onoplettende kenmerken.
ADD bij tieners is meer dan je moeilijk kunnen concentreren
Het woord ‘aandachtstekort’ kan verwarrend zijn. Het klinkt alsof iemand gewoon te weinig aandacht heeft en die aandacht ergens zou kunnen bijbestellen.
Zo eenvoudig is het niet.
Jongeren met ADD kunnen soms juist heel lang geconcentreerd bezig zijn met iets wat hen interesseert. Ze bouwen uren aan iets, lezen alles over hun favoriete onderwerp of verdwijnen volledig in een game, boek of creatief project. Ondertussen horen ze misschien niet dat iemand hen al vier keer roept voor het avondeten.
Het probleem is dus niet altijd een totaal gebrek aan aandacht. Het gaat eerder om moeite om de aandacht op het juiste moment te richten, vast te houden, te verdelen of los te maken.
Een wiskundetoets voorbereiden terwijl je hoofd daar nul interesse voor heeft? Moeilijk.
Drie uur informatie opzoeken over een onderwerp waar je plots helemaal door gefascineerd bent? Geen enkel probleem.
Dat maakt ADD voor de buitenwereld soms moeilijk te begrijpen. Als een jongere uren kan focussen op een game, waarom lukt twintig minuten studeren dan niet?
Omdat aandacht niet alleen afhangt van willen. Interesse, prikkels, duidelijkheid, motivatie, vermoeidheid en de manier waarop een taak is opgebouwd, spelen allemaal mee.
Hoe ziet ADD eruit bij tieners?
ADD ziet er niet bij elke tiener hetzelfde uit. Een jongere hoeft ook niet alle onderstaande kenmerken te hebben.
Mogelijke signalen zijn:
- vaak wegdromen tijdens lessen of gesprekken;
- uitleg missen, ook al lijkt de jongere te luisteren;
- moeite hebben om aan taken te beginnen;
- snel afgeleid raken door geluiden, gedachten of meldingen;
- spullen verliezen of vergeten;
- opdrachten niet volledig afwerken;
- moeilijk overzicht houden over schoolwerk;
- instructies maar gedeeltelijk onthouden;
- onderschatten hoeveel tijd iets kost;
- afspraken vergeten;
- chaotisch werken;
- veel uitstellen;
- traag op gang komen;
- vaak moe of mentaal uitgeput zijn;
- snel overweldigd raken wanneer er verschillende dingen tegelijk moeten gebeuren.
Sommige tieners maken bovendien opvallend veel slordigheidsfouten. Niet omdat ze de leerstof niet begrijpen, maar omdat ze een vraag te snel lezen, een deel overslaan of vergeten wat ze halverwege aan het doen waren.
Andere jongeren werken juist extreem traag. Ze controleren alles meerdere keren, blijven hangen bij details of hebben zoveel tijd nodig om hun gedachten te ordenen dat een taak eindeloos duurt.
Rustig gedrag kan veel verbergen
Een tiener met ADD veroorzaakt meestal minder onrust dan een jongere met opvallend hyperactief of impulsief gedrag. Daardoor wordt het probleem sneller onderschat.
Op een oudercontact klinkt het bijvoorbeeld:
“Ze is heel rustig in de klas.”
“Hij stoort niemand.”
“Ze moet gewoon wat beter opletten.”
“Als hij iets meer zijn best doet, komt het wel goed.”
Dat klinkt geruststellend. Toch zegt rustig gedrag weinig over hoeveel moeite een jongere moet doen om mee te kunnen.
Misschien zit die tiener stil omdat hij bang is om fouten te maken. Misschien probeert ze zo hard te volgen dat ze na school volledig uitgeput thuiskomt. Misschien begrijpt hij tijdens de les voldoende, maar lukt het niet om taken te plannen en op tijd in te dienen.
Geen overlast veroorzaken is niet hetzelfde als geen ondersteuning nodig hebben.
“Maar ze kan het wel als ze wil”
Veel jongeren met ADD krijgen te horen dat ze slim genoeg zijn, maar hun mogelijkheden niet benutten. Of dat ze gewoon wat gemotiveerder, georganiseerder of verantwoordelijker moeten worden.
Dat kan pijnlijk zijn.
De jongere weet vaak zelf ook dat een taak belangrijk is. Die wil misschien echt beginnen, maar blijft als het ware voor de startlijn staan. Het boek ligt klaar, de laptop staat open en de planning is gemaakt. Toch lukt het niet om de eerste stap te zetten.
Van buitenaf lijkt dat op luiheid. Van binnenuit voelt het dikwijls als vastzitten.
Dit verschil is belangrijk. Wie lui is, kiest ervoor om iets niet te doen en maakt zich daar meestal niet voortdurend zorgen over. Een jongere met ADD kan een hele middag niets aan een taak doen en zich daar ondertussen elk kwartier schuldig over voelen.
Dat schuldgevoel helpt zelden. Integendeel: hoe groter de taak in het hoofd wordt, hoe moeilijker het kan worden om eraan te beginnen.
ADD bij meisjes wordt nog gemakkelijk gemist
ADD kan bij iedereen voorkomen. Toch worden vooral meisjes met overwegend onoplettende kenmerken soms later herkend.
Een rustig, vriendelijk meisje dat dromerig is, haar spullen vergeet en lang over taken doet, wordt minder snel als zorgwekkend ervaren dan een klasgenoot die voortdurend door de les praat. Ze valt niet lastig, haalt misschien nog behoorlijke punten en probeert haar moeilijkheden zelf te verbergen.
Sommige meisjes compenseren door extreem hard te werken. Ze maken overal lijstjes van, controleren hun boekentas meerdere keren en besteden veel meer tijd aan school dan hun omgeving beseft. Dat kan lang goed lijken te gaan, tot de leerstof, zelfstandigheid en planning in het secundair of hoger onderwijs ingewikkelder worden.
Dan lijkt het alsof de problemen plots ontstaan. In werkelijkheid hield de jongere al jarenlang heel veel balletjes in de lucht. Er kwamen alleen steeds meer balletjes bij en blijkbaar vond iemand het ook nodig om ze allemaal een andere deadline te geven.
ADD en executieve functies
Bij ADD zijn vaak de executieve functies betrokken. Dat zijn vaardigheden die je helpen om doelgericht te handelen.
Denk aan:
- beginnen aan een taak;
- plannen en prioriteiten stellen;
- tijd inschatten;
- informatie tijdelijk vasthouden;
- afleidingen weerstaan;
- schakelen tussen activiteiten;
- emoties reguleren;
- controleren of je nog met het juiste bezig bent;
- een taak afronden.
Een tiener kan heel goed weten wat er moet gebeuren en toch moeite hebben met hoe hij het moet aanpakken.
“Maak je huiswerk” lijkt voor een volwassene één duidelijke opdracht. Voor een jongere kan die opdracht bestaan uit tientallen onzichtbare stappen: Smartschool openen, uitzoeken wat er moet gebeuren, materiaal zoeken, kiezen waarmee te beginnen, een moeilijke oefening begrijpen, niet afgeleid raken, controleren of alles af is en de taak ook nog daadwerkelijk indienen.
Als verschillende van die stappen veel mentale inspanning vragen, wordt ‘even je huiswerk maken’ plots een behoorlijk groot project.
Kan een tiener met ADD ook druk of impulsief zijn?
Ja. ADD betekent niet dat iemand altijd kalm is.
Een tiener kan lichamelijk rustig lijken, maar wel veel innerlijke onrust ervaren. Gedachten springen van het ene onderwerp naar het andere. Het hoofd blijft bezig, gesprekken worden achteraf opnieuw afgespeeld en inslapen lukt niet omdat het brein besluit dat half twaalf ’s nachts het perfecte moment is om aan zestien verschillende dingen te denken.
Sommige jongeren zijn thuis ook drukker dan op school. De hele dag aanpassen, opletten en zichzelf beheersen kost energie. In een veilige omgeving komt de spanning er dan uit. Dat kan eruitzien als veel praten, prikkelbaarheid, emotionele uitbarstingen of volledig instorten op de bank.
Bovendien zijn de verschillende presentaties van ADHD geen strakke hokjes. Kenmerken kunnen overlappen en in de loop van de ontwikkeling veranderen.
Is vergeetachtigheid automatisch ADD?
Nee.
Iedereen vergeet weleens iets, droomt tijdens een saaie les weg of stelt een vervelende taak uit. Aandachts- en concentratieproblemen kunnen ook samenhangen met slaaptekort, stress, angst, somberheid, overprikkeling, leerproblemen, lichamelijke klachten of een moeilijke situatie thuis of op school.
Daarom kun je ADD niet vaststellen met één online checklist of omdat een TikTok-filmpje wel héél herkenbaar was.
Bij diagnostiek wordt onder andere gekeken naar hoe lang de kenmerken al bestaan, in welke situaties ze voorkomen en hoeveel hinder iemand ervan ondervindt. Er moet ook worden onderzocht of er een andere of bijkomende verklaring is. De moeilijkheden moeten niet alleen af en toe voorkomen tijdens een examenweek, maar merkbaar doorwerken in het dagelijkse functioneren. GGZ Standaarden – Over ADHD
Herkenning kan wel een goede reden zijn om verder te kijken en vragen te stellen.
Heeft elke jongere met ADD een diagnose nodig?
Een diagnose kan helpen om ervaringen te begrijpen, passende ondersteuning te krijgen en hardnekkige misverstanden los te laten. Voor sommige jongeren is het een opluchting: Ik ben niet lui of dom. Mijn brein werkt anders en ik heb andere hulpmiddelen nodig.
Tegelijk is een diagnose geen volledige handleiding van een persoon. Twee jongeren met dezelfde diagnose kunnen totaal verschillende talenten, behoeften en moeilijkheden hebben.
Niet elke concentratiemoeilijkheid wijst op ADD en niet elke jongere die ondersteuning nodig heeft, moet eerst een label kunnen tonen. Ook zonder diagnose kun je onderzoeken wat helpt bij plannen, starten, prikkelverwerking en het bewaken van energie.
Voor een officiële diagnostische vraag is een arts, psycholoog of gespecialiseerd diagnostisch team de aangewezen weg. Coaching vervangt geen diagnostiek of behandeling.
Wat helpt bij ADD?
De oplossing is meestal niet nóg een mooie planner kopen en hopen dat deze op magische wijze het brein opnieuw programmeert. Planners kunnen nuttig zijn, maar alleen wanneer ze passen bij de jongere en ook daadwerkelijk gebruikt worden.
Mogelijke hulpmiddelen zijn:
Maak de eerste stap heel klein
“Leer geschiedenis” is groot en vaag. “Leg je boek en cursus op tafel en lees de eerste tussentitel” is concreter.
Een kleine start verlaagt de drempel. De eerste stap hoeft niet indrukwekkend te zijn. Ze moet vooral uitvoerbaar zijn.
Maak tijd zichtbaar
“Straks” en “nog genoeg tijd” zijn gevaarlijk rekbare begrippen. Een timer, analoge klok, aftelwekker of tijdsblok kan helpen om tijd concreter te maken.
Zet informatie buiten je hoofd
Gebruik een vast bord, een eenvoudige digitale kalender of één takenlijst. Niet drie apps, twee planners, een stapel post-its en een zeer optimistisch systeem dat alleen op zondagavond bestaat.
Werk met korte blokken
Twintig gerichte minuten kunnen waardevoller zijn dan twee uur aan een bureau zitten, waarvan anderhalf uur wordt besteed aan het herschikken van markeerstiften.
Verminder afleiding
Niet iedereen heeft volledige stilte nodig. Sommigen werken beter met rustige muziek, achtergrondgeluid of iemand die in dezelfde ruimte bezig is. Onderzoek dus wat werkelijk helpt in plaats van automatisch alle prikkels te verbieden.
Geef één duidelijke opdracht tegelijk
Een lange reeks mondelinge instructies verdwijnt gemakkelijk. Korte opdrachten, visuele stappen en even laten herhalen wat er afgesproken is, geven meer houvast.
Plan herstel mee in
Jongeren die de hele dag hard moeten werken om op te letten en mee te komen, hebben na school vaak eerst hersteltijd nodig. Rust is niet per definitie uitstelgedrag. De vraag is vooral of de rust helpt om daarna weer verder te kunnen.
Kijk ook naar wat wél werkt
ADD brengt moeilijkheden met zich mee, maar een jongere is veel meer dan een verzameling aandachtssymptomen.
Sommige jongeren zijn creatief, nieuwsgierig en origineel. Ze leggen onverwachte verbanden, kunnen diep opgaan in hun interesses en merken dingen op die anderen missen. Ze kunnen gevoelig, grappig, empathisch of bijzonder enthousiast zijn.
Het is belangrijk om die kwaliteiten niet als troostprijs te behandelen. Ze zijn een echt onderdeel van de jongere.
Ondersteuning betekent daarom niet dat we een tiener in een standaardmal proberen te duwen. We zoeken naar manieren waarop die jongere zijn eigen mogelijkheden beter kan gebruiken, met minder frustratie en minder schaamte.
Wanneer kan begeleiding helpen?
Begeleiding kan zinvol zijn wanneer een tiener regelmatig vastloopt met:
- beginnen aan schoolwerk;
- plannen en organiseren;
- spullen en afspraken onthouden;
- overzicht bewaren;
- omgaan met afleiding;
- zichzelf begrijpen;
- frustratie en emoties;
- herstellen na een drukke schooldag;
- uitleggen wat hij of zij nodig heeft.
Bij AURYN Coaching vertrekken we niet vanuit de vraag: “Hoe krijgen we deze tiener eindelijk zover dat die gewoon doet wat gevraagd wordt?”
We onderzoeken eerst wat er precies gebeurt. Waar loopt het proces vast? Is de taak onduidelijk? Is er te veel afleiding? Voelt de jongere zich overweldigd? Ontbreekt er structuur? Of heeft hij al zo vaak gehoord dat hij lui en slordig is dat hij nauwelijks nog gelooft dat het anders kan?
Van daaruit bouwen we praktische strategieën op maat. Niet twintig nieuwe regels tegelijk, maar kleine hulpmiddelen die haalbaar zijn en bij het brein van de jongere passen.
Rustig betekent niet dat alles goed gaat
ADD is vaak minder zichtbaar dan de drukke vorm van ADHD. Daardoor kunnen jongeren lang onder de radar blijven.
Ze storen de les niet. Ze zijn beleefd. Ze dromen wat weg. Ze vergeten regelmatig iets. Hun resultaten zijn wisselend en thuis horen ze dat ze beter moeten plannen.
Maar achter dat rustige uiterlijk kan een jongere dagelijks hard aan het werk zijn om verwachtingen bij te houden.
Daarom moeten we niet alleen kijken naar wie het meeste lawaai maakt. We moeten ook aandacht hebben voor de jongere die stilvalt, afdwaalt, uitgeput thuiskomt of steeds opnieuw denkt: Waarom lukt iets wat zo eenvoudig lijkt mij toch niet?
Niet om elk probleem onmiddellijk een label te geven. Wel om verder te kijken dan gedrag en samen te zoeken naar wat een jongere nodig heeft.
Herken je jouw tiener in deze blog? Bij AURYN Coaching help ik jongeren om hun ADD of ADHD beter te begrijpen en praktische strategieën te ontwikkelen voor aandacht, planning, emoties en school. Een gratis online kennismakingsgesprek is een rustige eerste stap om te bekijken of mijn begeleiding bij jullie hulpvraag past.