AuDHD bij tieners. Nog maar net had ik de twee opleidingen ADHD- en Autisme coach afgerond, of ik stootte in de bibliotheek op ‘Allemaal Autcasts’ van Magali De Reu. Hoewel beide opleidingen de mogelijke ‘overlap’ tussen ADHD en ASS benadrukte, werd nergens de term AuDHD gebruikt. Ik ben me daarna in AuDHD gaan verdiepen bij wijze van aanvulling op AURYN’s aanbod.
Je wilt graag weten wat er gaat gebeuren, maar je bent zelf degene die op het laatste moment het hele plan verandert. Je hebt behoefte aan rust en voorspelbaarheid, maar raakt na een tijdje verveeld en verlangt dan juist naar iets nieuws. Je maakt een prachtige planning, vergeet vervolgens dat die planning bestaat en raakt gestrest omdat de dag anders loopt dan je had bedacht.
Klinkt tegenstrijdig?
Voor jongeren met zowel autisme als ADHD kan het dagelijkse leven soms voelen alsof twee verschillende navigatiesystemen tegelijk aanwijzingen geven. Het ene zegt: “Volg de vertrouwde route.” Het andere roept: “Neem die onbekende afslag, dat lijkt leuk!” Ondertussen probeert de tiener vooral niet tegen een lantaarnpaal te lopen.
Voor die combinatie wordt steeds vaker de term AuDHD gebruikt.
Wat is AuDHD?
AuDHD is een samenvoeging van de woorden autisme en ADHD. De term wordt gebruikt voor mensen die zowel autistisch zijn als ADHD hebben.
AuDHD is geen aparte officiële diagnose. Bij diagnostiek worden autisme en ADHD afzonderlijk onderzocht en eventueel allebei vastgesteld. De term AuDHD komt vooral uit de neurodivergente gemeenschap en helpt mensen om te beschrijven hoe de kenmerken van autisme en ADHD in één persoon samenkomen en elkaar beïnvloeden.
Dat beide samen voorkomen, is niet uitzonderlijk. Onderzoekers vinden verschillende percentages, afhankelijk van de onderzochte groep en de gebruikte criteria, maar de overlap is duidelijk aanzienlijk. Een wetenschappelijk overzicht beschrijft dat ADHD-kenmerken of een ADHD-diagnose bij een groot deel van de autistische mensen voorkomen. Tegelijk is er nog veel onderzoek nodig naar de precieze wisselwerking en de beste ondersteuning. Hours e.a. – ASD and ADHD Comorbidity
Tot 2013 konden autisme en ADHD volgens het veelgebruikte Amerikaanse diagnostische handboek niet samen worden vastgesteld. Een hulpverlener moest als het ware kiezen welke verklaring het beste paste. Sindsdien kan iemand beide diagnoses krijgen. Dat heeft ervoor gezorgd dat er meer aandacht komt voor jongeren bij wie één diagnose maar een deel van het verhaal verklaart.
Leestip: Wat is ADD bij tieners? Waarom ‘rustig’ niet hetzelfde betekent als ‘alles gaat goed’
AuDHD is niet gewoon autisme plus ADHD
Het lijkt logisch om een lijst met kenmerken van autisme naast een lijst met ADHD-kenmerken te leggen en alles bij elkaar op te tellen. In het echte leven werkt het ingewikkelder.
Kenmerken kunnen elkaar versterken. Aandachtsproblemen kunnen bijvoorbeeld extra lastig worden wanneer een jongere ook moeite heeft met schakelen. Sensorische gevoeligheid kan sterker doorwegen wanneer het ADHD-brein tegelijkertijd veel prikkels opmerkt en moeilijk kan filteren.
Andere kenmerken lijken juist met elkaar in conflict te zijn. Een tiener kan veel behoefte hebben aan structuur, maar grote moeite hebben om die structuur zelf te organiseren. Hij kan verlangen naar voorspelbaarheid en tegelijk impulsief beslissen om iets totaal anders te doen. Zij kan behoefte hebben aan vertrouwde routines, maar diezelfde routine na enkele dagen ondraaglijk saai vinden.
Daarom herkennen jongeren met AuDHD zich soms niet volledig in verhalen over alleen autisme of alleen ADHD. Ze denken misschien: Ja, dat past bij mij… maar dat andere stuk dan?
“Ik heb structuur nodig, maar ik krijg ze niet georganiseerd”
Veel autistische jongeren ervaren houvast wanneer dingen duidelijk en voorspelbaar zijn. Weten wat er gaat gebeuren, welke stappen een taak heeft en wat iemand precies verwacht, geeft rust.
ADHD kan het juist moeilijk maken om te plannen, tijd in te schatten, materialen bij elkaar te houden en een voornemen ook werkelijk uit te voeren.
Dat levert een bijzonder frustrerende combinatie op.
Een tiener kan op zondagavond een zeer gedetailleerde planning maken voor de hele week. Maandag wordt de planning vergeten. Dinsdag blijkt één taak drie keer langer te duren dan verwacht. Woensdag is het schema officieel ingestort en donderdag wil de jongere het liefst een volledig nieuw systeem ontwerpen, bij voorkeur met kleurcodes en een app die vanaf nu natuurlijk alles gaat oplossen.
De behoefte aan structuur is echt. De moeite om die structuur zelfstandig te creëren en vol te houden is dat ook.
Daarom werkt “maak gewoon een planning” vaak niet. Een planning moet eenvoudig, zichtbaar, flexibel en bruikbaar zijn op moeilijke dagen. Niet alleen op het moment waarop iemand gemotiveerd is en toevallig zin heeft om een zeer ambitieus schema te maken.
“Ik wil dat alles hetzelfde blijft, maar ik heb ook nieuwe prikkels nodig”
Autisme wordt vaak verbonden met behoefte aan herhaling, vertrouwdheid en voorspelbaarheid. ADHD wordt vaker verbonden met zoeken naar afwisseling, nieuwigheid en directe interesse.
Bij AuDHD kunnen beide behoeften aanwezig zijn.
Een jongere wil misschien elke dag hetzelfde ontbijt, dezelfde plaats in de klas en vooraf weten hoe een uitstap verloopt. Tegelijk begint die tiener vol enthousiasme aan nieuwe hobby’s, verandert impulsief de inrichting van de kamer en raakt snel uitgekeken op herhalende schooltaken.
Ook in sociale contacten kan dit zichtbaar zijn. De jongere vindt het spannend wanneer een vriend onverwacht de plannen verandert, maar stelt zelf vijf minuten voor vertrek voor om toch iets helemaal anders te doen.
Dat is niet noodzakelijk koppigheid of onwil. De behoefte aan veiligheid en de behoefte aan prikkels trekken op hetzelfde moment aan de aandacht.
De oplossing is meestal niet om één behoefte te laten winnen. Het helpt eerder om een veilige basis te combineren met beperkte keuzemogelijkheden. Bijvoorbeeld een duidelijk dagplan met ruimte voor één spontane activiteit. Of een vaste ochtendroutine terwijl de invulling van de namiddag mag variëren.
“Ik wil contact, maar mensen zijn vermoeiend”
Veel tieners met AuDHD hebben behoefte aan vriendschap en verbondenheid. Toch kunnen sociale situaties veel energie kosten.
Autistische kenmerken kunnen het moeilijker maken om ongeschreven sociale regels, gezichtsuitdrukkingen, ironie of groepsdynamiek te begrijpen. ADHD kan ervoor zorgen dat iemand impulsief praat, afdwaalt tijdens een gesprek, iets vergeet wat een vriend eerder vertelde of te enthousiast door iemand heen praat.
De jongere wil misschien graag deel uitmaken van een groep, maar raakt overweldigd door alle gesprekken, geluiden en veranderingen. Op het moment zelf probeert die mee te doen. Achteraf volgt de uitputting.
Soms gaat het contact een tijdje heel intens. Een nieuwe vriendschap voelt geweldig en de jongere stuurt veel berichten of wil voortdurend afspreken. Daarna is de sociale batterij plots leeg en volgt er een periode van terugtrekken. Voor vrienden kan dat verwarrend zijn. Voor de jongere zelf vaak ook.
Het helpt om sociale behoeften niet alleen te bekijken als “wel of geen vrienden willen”. De echte vragen zijn: welk soort contact voelt prettig, hoeveel contact is haalbaar en hoeveel hersteltijd is daarna nodig?
“Ik kan uren focussen, maar niet beginnen aan een eenvoudige taak”
Zowel bij autisme als bij ADHD kan aandacht er anders uitzien dan de omgeving verwacht.
Een tiener kan uren bezig zijn met een interesse en ongelooflijk veel kennis verzamelen. Wanneer een onderwerp boeit, lijkt de concentratie haast eindeloos. Maar stoppen, overschakelen of aandacht geven aan een opgelegde taak kan bijzonder moeilijk zijn.
Dat leidt thuis en op school tot het bekende misverstand: “Als je daar zo lang mee bezig kunt zijn, kun je je dus wel concentreren wanneer je wilt.”
Alleen werkt aandacht niet als een aan-en-uitknop die je met voldoende wilskracht bedient.
Interesse, duidelijkheid, prikkels, energie en het gevoel van urgentie spelen mee. Een taak als “werk aan je boekbespreking” kan te groot en te vaag zijn om aan te beginnen. Zeker wanneer de jongere niet weet welk boek te kiezen, bang is het verkeerd te doen en ondertussen wordt afgeleid door vijf andere gedachten.
Dan kan een veel kleinere eerste stap helpen: open het document en typ alleen de titel. Niet spectaculair, wel een begin.
“Ik merk elke prikkel op en zoek tegelijk prikkels op”
Sensorische prikkelverwerking kan bij AuDHD ingewikkeld zijn. Sommige jongeren zijn zeer gevoelig voor geluiden, geuren, aanrakingen, licht of drukte. Een zoemende lamp, kriebelend kledinglabel of pratende klasgenoot kan alle aandacht opeisen.
Tegelijk kan dezelfde jongere prikkels opzoeken. Misschien staat de muziek hard, beweegt die voortdurend, friemelt met voorwerpen, kauwt op een pen of kijkt tijdens het huiswerk ook nog naar filmpjes.
Dat lijkt onlogisch, maar niet alle prikkels hebben hetzelfde effect. Een onvoorspelbaar geluid waarop je geen controle hebt, kan uitputtend zijn. Zelfgekozen muziek kan juist helpen om andere geluiden te dempen of voldoende activatie te voelen.
De vraag is daarom niet simpelweg of er te veel of te weinig prikkels zijn. Belangrijker is welke prikkels binnenkomen, hoeveel controle de jongere erover heeft en of ze helpen of hinderen.
Een noise-cancelling koptelefoon, zonnebril, friemelmateriaal, rustige werkplek of korte bewegingspauze is geen luxe wanneer het de jongere helpt functioneren. Het is gereedschap.
“Ik voel heel veel, maar kan niet altijd uitleggen wat”
Emoties kunnen bij jongeren met AuDHD intens zijn. Frustratie, teleurstelling, enthousiasme en onzekerheid kunnen snel oplopen. Tegelijk kan het moeilijk zijn om precies te herkennen en verwoorden wat er gebeurt.
Soms merkt een jongere pas dat iets te veel was wanneer de grens al ruim overschreden is. De hele schooldag gaat het ogenschijnlijk goed. Thuis volgt een uitbarsting, huilbui of volledige terugtrekking.
Voor de omgeving lijkt de reactie buiten verhouding. De jongere ontploft bijvoorbeeld omdat iemand op de verkeerde plaats is gaan zitten of omdat er ander eten is dan verwacht.
Maar de zichtbare aanleiding is vaak alleen de laatste druppel. Daaronder kunnen uren van sociaal aanpassen, geluiden verdragen, concentreren, schakelen en onzekerheid liggen.
Vragen als “Waarom doe je nu zo moeilijk?” voegen op zo’n moment meestal nog een extra druppel toe. Eerst rust en veiligheid bieden werkt vaak beter. Pas later kan samen worden onderzocht wat er allemaal aan de uitbarsting voorafging.
Waarom AuDHD bij tieners gemist kan worden
Bij sommige jongeren wordt eerst ADHD vastgesteld. Hun impulsiviteit, concentratieproblemen en chaotische gedrag vallen op. Autistische kenmerken worden vervolgens uitgelegd als sociale onzekerheid, hooggevoeligheid, perfectionisme of gewoon een sterke voorkeur voor bepaalde onderwerpen.
Bij andere jongeren wordt eerst autisme herkend. Problemen met planning, vergeetachtigheid of rusteloosheid worden dan volledig aan het autisme toegeschreven, terwijl ADHD mogelijk ook een rol speelt.
Sommige tieners passen zich bovendien sterk aan. Ze observeren anderen, oefenen gesprekken in hun hoofd en proberen precies te doen wat van hen verwacht wordt. Op school lijken ze rustig en aangepast. Thuis zijn ze uitgeput, prikkelbaar of volledig leeg.
Vooral intelligente, rustige jongeren en meisjes kunnen lang onder de radar blijven. Goede punten of beleefd gedrag sluiten neurodivergentie niet uit. Ze kunnen juist verhullen hoeveel energie iemand gebruikt om mee te komen.
Is herkenning hetzelfde als een diagnose?
Nee.
Veel AuDHD-ervaringen zijn herkenbaar voor mensen zonder autisme of ADHD. Iedereen kan behoefte hebben aan structuur en toch iets spontaan willen doen. Iedereen raakt weleens overprikkeld, vergeet een afspraak of vindt sociale situaties vermoeiend.
Bij diagnostiek wordt niet alleen gekeken of bepaalde kenmerken aanwezig zijn. Er wordt onderzocht hoelang ze al bestaan, in welke situaties ze zichtbaar zijn en hoeveel invloed ze hebben op het dagelijkse functioneren. Ook andere mogelijke verklaringen moeten worden meegenomen.
AuDHD kun je dus niet vaststellen op basis van één blog, checklist of video. Herkenning kan wel een aanleiding zijn om jezelf beter te observeren, ervaringen te bespreken en eventueel professioneel advies te vragen.
Een coach stelt geen diagnose. Voor diagnostisch onderzoek kun je terecht bij een gespecialiseerde arts, psycholoog of multidisciplinair team.
Wat helpt een tiener met AuDHD?
De juiste ondersteuning begint met begrijpen dat tegenstrijdig gedrag niet automatisch manipulatief, ongemotiveerd of onwillig is.
Een tiener kan structuur nodig hebben en toch niet zelfstandig kunnen plannen. Die kan willen afspreken en op het laatste moment te uitgeput zijn. Die kan om duidelijkheid vragen en daarna impulsief van idee veranderen. Twee behoeften kunnen tegelijk echt zijn.
Het helpt om structuur van buitenaf beschikbaar te maken zonder alles over te nemen. Geef plannen op tijd door, maak stappen zichtbaar en beperk het aantal keuzes wanneer het hoofd vol zit. Bouw tegelijkertijd ruimte in voor flexibiliteit, interesses en spontane ideeën.
Ook energiemanagement is belangrijk. Vraag niet alleen wat een jongere allemaal moet doen, maar ook hoeveel energie die activiteiten kosten en wanneer herstel nodig is. Een schooldag, familiefeest of uitstap kan aan de buitenkant vlot verlopen en toch een grote rekening achterlaten.
Ten slotte werkt een aanpak op maat beter dan één standaardmethode. Wat helpt bij ADHD kan botsen met een autistische behoefte. Een voortdurend wisselend beloningssysteem kan bijvoorbeeld interessant blijven voor het ADHD-brein, maar tegelijk onduidelijkheid creëren. Een zeer strakke routine biedt veiligheid, maar kan na verloop van tijd te weinig afwisseling geven.
Goede ondersteuning zoekt naar de bruikbare middenweg.
Kijk niet alleen naar wat moeilijk loopt
AuDHD brengt echte uitdagingen met zich mee. Die mogen niet worden weggewuifd met een opgewekt lijstje over superkrachten.
Tegelijk is een jongere meer dan de momenten waarop plannen, schakelen of sociale contacten mislopen.
Jongeren met AuDHD kunnen enorm nieuwsgierig zijn, originele verbanden leggen en diep in onderwerpen duiken. Ze kunnen eerlijk, enthousiast, creatief en opmerkzaam zijn. Sommigen hebben een sterk rechtvaardigheidsgevoel of zien oplossingen waar anderen nog niet aan gedacht hebben.
Die kwaliteiten komen beter tot hun recht wanneer een jongere niet voortdurend al zijn energie gebruikt om zich aan een omgeving aan te passen die niet bij hem past.
Het doel is dus niet om de tiener minder autistisch of minder ADHD te maken. Het doel is meer zelfkennis, passende ondersteuning en een leven waarin er ruimte is voor zowel draagkracht als talenten.
Leestip op deze blog: AuDHD bij tieners: betekenis, kenmerken en ondersteuning
AuDHD-begeleiding bij AURYN
Wanneer autisme en ADHD samenkomen, volstaat een algemeen advies als “zorg voor meer structuur” meestal niet. We moeten weten welke structuur helpt, hoeveel flexibiliteit nodig blijft en waar de jongere precies vastloopt.
Bij AURYN Coaching bekijken we samen hoe het unieke brein van de jongere werkt. We onderzoeken prikkels, energie, emoties, planning, sociale situaties en verwachtingen. Vervolgens zoeken we naar haalbare strategieën die niet alleen logisch klinken op papier, maar ook bruikbaar zijn op een drukke dinsdagmiddag wanneer de batterij bijna leeg is.
We vertrekken niet vanuit tekorten of de vraag hoe een jongere ‘normaler’ kan functioneren. We zoeken naar inzicht, taal en hulpmiddelen waarmee die jongere zichzelf beter leert begrijpen en ondersteunen.
Herken je jouw tiener in de combinatie van behoefte aan structuur, chaos, overprikkeling en een hoofd dat toch voortdurend nieuwe prikkels zoekt? Plan dan een gratis online kennismakingsgesprek met AURYN Coaching. Samen bekijken we welke ondersteuning bij jullie hulpvraag past.